Η αυτοκρατορική πολιτική των ισχυρών ηγετών στον 21ο αιώνα και πώς αυτή εκφράζεται

Ο μοντέρνος Μεσαίωνας των σύγχρονων φεουδαρχών

Σε συνέχεια του χθεσινού άρθρου μας για τον εγκλωβισμό της Ελλάδας στις συνέπειες της παλινόρθωσης της αυτοκρατορικής πολιτικής, σήμερα αναλύουμε σε τι συνίσταται και πώς εκδηλώνεται το σύγχρονο αυτοκρατορικό φαινόμενο.

    Στο περιοδικό «The National Interest», στις 18 Ιουνίου 2012, ο Ντοβ Ζακέιμ (Dov S. Zakheim), πρώην υφυπουργός Άμυνας και επικεφαλής οικονομικών υποθέσεων του υπουργείου Άμυνας των ΗΠΑ, δημοσίευσε ένα άρθρο του υπό τον τίτλο «Οι παλαιές αυτοκρατορίες εγείρονται πάλι» («Old Empires Rise Again»). Σε εκείνο το άρθρο του ο Ζακέιμ επισήμαινε τα εξής: Στην Ανατολική Ασία η Κίνα επιδεικνύει όλο και περισσότερο την πολιτική, οικονομική και στρατιωτική ισχύ της, διεκδικώντας τον ρόλο του ηγέτη ολόκληρης αυτής της περιοχής. Στη Μέση Ανατολή και στην Κεντρική Ασία η Τουρκία αξιοποιεί τη νεοαποκτηθείσα πολιτική και οικονομική ισχύ της για να επεκτείνει την επιρροή της στις διάφορες χώρες που κάποτε συνέθεταν την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η Ρωσία αξιοποιεί την ισχύ και την επιρροή που αντλεί από τα ενεργειακά αποθέματά της για να επιδιώξει μια νεο-τσαρική πολιτική στην Ευρώπη και στις πρώην Σοβιετικές Δημοκρατίες. Επίσης -συνεχίζει στην ίδια ανάλυσή του ο Ζακέιμ- δεν πρέπει να αγνοήσουμε την αυτοκρατορική πολιτική την οποία αναπτύσσουν η Ινδία στη Νότια Ασία (καθώς μάλιστα η ινδική οικονομία είναι πολύ πιο αναπτυγμένη από τις οικονομίες των άλλων χωρών της Νότιας Ασίας) και η Βραζιλία ως κληρονόμος της Πορτογαλικής Αυτοκρατορίας (ακόμη και στην Αφρική)

.

    Αυτό που ανησυχεί τον Ζακέιμ είναι ότι τα προαναφερθέντα δεδομένα και η παγκοσμιοποίηση καλλιεργούν την πεποίθηση ότι «οι ΗΠΑ και ακόμη περισσότερο η Ευρώπη δεν θα έπρεπε να συνεχίσουν να μονοπωλούν τη λήψη αποφάσεων για τη διεθνή κοινότητα». Κατ’ επέκταση, με τον δικό του τρόπο, ο Ζακέιμ προσυπογράφει τη θεωρία και τις προβλέψεις του Σάμουελ Χάντινγκτον (Samuel Huntington) περί «σύγκρουσης των πολιτισμών».

    Μέσα σε αυτό το ιστορικό πλαίσιο οι ΗΠΑ αναπτύσσουν τη δική τους αυτοκρατορική πολιτική. Ο καθηγητής Πολιτικής Θεωρίας στο Humboldt University του Βερολίνου Χάρφριντ Μύνκλερ (Herfried Münkler), στο βιβλίο του με τίτλο «Αυτοκρατορίες: Η λογική της παγκόσμιας κυριαρχίας από την αρχαία Ρώμη στις Ηνωμένες Πολιτείες» («Empires: The Logic of World Domination from Ancient Rome to the United States»), γράφει ότι ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά διλήμματα που αντιμετωπίζουν οι ΗΠΑ σήμερα είναι το εξής: από τη μια πλευρά, αναγνωρίζουν ότι δεν υπάρχουν οι ιστορικές δυνατότητες για περισσότερη επέκταση-ηγεμονία της Ουάσινγκτον, ενώ από την άλλη πλευρά, φοβούνται ότι ο περιορισμός της ιμπεριαλιστικής πολιτικής της θα εκληφθεί από τους άλλους ως ένδειξη αδυναμίας και ότι η ανάπτυξη της αμερικανικής οικονομίας είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον ιμπεριαλισμό και τη βιομηχανία του πολέμου.

    Γι’ αυτό, συνεχίζει ο καθηγητής Μύνκλερ, η αυτοκρατορική πολιτική των ΗΠΑ εκδηλώνεται πλέον με έναν συγκαλυμμένο, καινοτόμο τρόπο, δηλαδή με τη μορφή ανθρωπιστικών και ηθικών εκστρατειών, ώστε αφενός να μην προκαλούν μαζικές αντισυσπειρώσεις δυνάμεων στη διεθνή κοινότητα, αφετέρου να πραγματοποιούν αυτές τις διεθνείς επεμβάσεις που εξυπηρετούν τη στρατηγική της Ουάσινγκτον με πόρους και άλλων δυνάμεων-συμμάχων, ώστε να επιμερίζεται το πολιτικό, οικονομικό και στρατιωτικό κόστος. Επίσης, μια ακόμη ιδιομορφία της αμερικανικής αυτοκρατορικής πολιτικής, σύμφωνα με τον Μύνκλερ, είναι ότι οι ΗΠΑ αποτελούν «αυτοκρατορία σε βιασύνη», υπό την έννοια ότι οι αυτοκρατορικές επιχειρήσεις πρέπει να λαμβάνουν υπόψη τις πολιτικές απαιτήσεις που απορρέουν από τον τετραετή κύκλο εναλλαγής της πολιτικής εξουσίας που προβλέπει το σύνταγμα της χώρας.

 Η Ευρώπη

    Πανεπιστημιακοί και ερευνητικά ιδρύματα αναλύουν την αυτοκρατορική πολιτική και της σημερινής Ευρώπης. Η δρ Μποντάνα Ντιμιτρόβα (Bohdana Dimitrovova) -επιστημονική βοηθός της έδρας Total με αντικείμενο την εξωτερική πολιτική της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο  College of Europe στην πόλη Μπριζ- δημοσίευσε ένα άρθρο της υπό τον τίτλο «Η αυτοκρατορική επαναχάραξη των συνόρων της Ευρώπης: η περίπτωση της ευρωπαϊκής γειτονικής πολιτικής» («The Imperial Re-Bordering of Europe: the case of the European Neighbourhood Policy») στο τεύχος Ιουνίου 2012 του επιστημονικού περιοδικού «Cambridge Review of International Affairs». Σε αυτό το άρθρο της η δρ Ντιμιτρόβα ερμηνεύει την Ευρωπαϊκή Γειτονική Πολιτική (European Neighbourhood Policy) ως μια διακήρυξη της ευρωπαϊκής αυτοκρατορικής πολιτικής. Συγκεκριμένα, στο ίδιο άρθρο, διαβάζουμε ότι, σύμφωνα με τα σχέδια της Ε.Ε. για ολοκληρωμένες σχέσεις στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Γειτονικής Πολιτικής, οι Βρυξέλλες, αφενός θα αντιμετωπίζουν τις γειτονικές χώρες της Ε.Ε. ως υποδεέστερες και όχι ως ισότιμους συνομιλητές της, αφετέρου θα ακολουθήσουν μια αυτοκρατορική πολυπολιτισμική πολιτική και θα επαναχαράξουν τα σύνορα των γειτονικών χωρών τους σύμφωνα με τα συμφέροντα της αυτοκρατορικής ηγεσίας της Ε.Ε., όπως έχει ήδη συμβεί στην περίπτωση των Βαλκανίων.

Μεσαίωνας

    Όπως έχει επισημάνει ο διεθνώς καταξιωμένος κοινωνιολόγος Ζίγκμουντ Μπάουμαν (Zygmunt Bauman), γράφοντας για τον σύγχρονο κόσμο μας, «η αλλαγή είναι η μόνη σταθερά, και ο άγνωστος η μόνη βεβαιότητα». Σε αυτόν τον κόσμο η Ευρώπη παραμένει το κύριο πεδίο μάχης, αλλά σήμερα ο πόλεμος διεξάγεται μεταξύ πολιτικών μοντέλων και όχι μεταξύ κρατών: συγκρούεται το βεστφαλιανό μοντέλο των κυρίαρχων κρατών με νέες μορφές υπερεθνικής διακυβέρνησης.

    Οι παραδοσιακές ευρωπαϊκές αυτοκρατορίες του σήμερα εγείρονται από τα ερείπια της φεουδαρχίας, οδηγώντας σε μια μεταμοντέρνα παλινόρθωση μεσαιωνικών πολιτικών μορφών και δομών. Άλλωστε, αποτελεί χαρακτηριστική ιδιομορφία του μεταμοντερνισμού το ότι μπορεί, βάσει μιας εκλεκτικής στάσης, να λαμβάνει οργανωτικές μορφές πολιτικών σχέσεων διαφόρων εποχών. Εξ ου και σήμερα, για παράδειγμα, στις ακτές της Αφρικής, αναβιώνει και ακμάζει η πειρατεία, ένα ακόμη φαινόμενο που μας έρχεται από παρελθούσες αυτοκρατορικές εποχές.

    Αυτά τα φαινόμενα ιστορικής ασυνέχειας και αναχρονισμού δεν συμβαίνουν για πρώτη φορά. Ο Ρώσος φιλόσοφος Νικολάι Μπερντιάεφ (Nikolai Berdyaev), στο σύγγραμμά του με τίτλο «Ο Νέος Μεσαίωνας» («The New Middle Ages»), το οποίο έγραψε μεταξύ των δύο Παγκοσμίων Πολέμων, επισημαίνει τα εξής: «Είμαστε προορισμένοι να ζήσουμε σε έναν ιστορικό χρόνο αλλαγής εποχής». Ο Μπερντιάεφ χαρακτήρισε τα χρόνια του ως «το τέλος της νέας ιστορίας και την εκκίνηση ενός νέου Μεσαίωνα», τον οποίο όρισε ως τη μετάβαση από τον ορθολογισμό της νέας ιστορίας σε έναν παραλογισμό μεσαιωνικού τύπου. Και συνεχίζει: «Όλες οι κατηγορίες της σκέψης και του τρόπου ζωής των πιο “εξελιγμένων”, “προοδευτικών”, ακόμη και “επαναστατικών” ανθρώπων του 19ου και του 20ού αιώνα είναι απελπιστικά απαρχαιωμένες και έχουν χάσει κάθε νόημα για το παρόν και το μέλλον».

    Σύμφωνα με τις παρατηρήσεις του Μπερντιάεφ η μετάβαση σε έναν νέο Μεσαίωνα -όπως συνέβη και κατά τη μετάβαση στον παλαιό Μεσαίωνα- συνοδεύεται με την αξιοσημείωτη επέκταση παλαιών κοινωνιών και με την αδιάκριτη προσθήκη νέων στο διεθνές σύστημα. Εξ ου και ο Μπερντιάεφ αναλύει την κρίση της ατομικότητας και της ιδιοπροσωπείας: «Το τέλος του πνεύματος του ατομικισμού είναι το τέλος της νέας ιστορίας… Ο φιλελευθερισμός, η δημοκρατία, ο κοινοβουλευτισμός, η συνταγματικότητα, ο νομικός φορμαλισμός, τα ανθρωπιστικά ήθη, η ρασιοναλιστική και η εμπειριστική φιλοσοφία είναι όλα έκγονα ενός ατομικιστικού πνεύματος, μιας ανθρωπιστικής αυτοπεποίθησης, και όλα αυτά φθίνουν, όλα αυτά χάνουν την παλαιότερη σημασία τους», καθώς κυριαρχεί μια νέα πραγματικότητα:εκείνη των χρηματιστηρίων, των τραπεζών, του χρήματος, του μάρκετινγκ και μιας ανούσιας ρητορικής των βουλευτών, των δικηγόρων και των αρθρογράφων.

    Βεβαίως σήμερα εξαπλώνεται μία ακόμη πιο νέα και πιο εξελιγμένη μορφή Μεσαίωνα από εκείνη που είχε περιγράψει ο Μπερντιάεφ. Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά της σημερινής περιόδου είναι η ανάδυση διαφόρων πολύπλοκων δικτύων – δικτύων που έχουν να κάνουν με την πληροφορική, με την κοινωνιολογία, αλλά ακόμη και με τις διεθνείς σχέσεις. Η ανάπτυξη στρατηγικών δικτυακού πολέμου (netwar), με αντικειμενικό σκοπό τον έλεγχο κοινωνιών και εθνών, γνωρίζει μεγάλη άνθηση στις ΗΠΑ.

    Το αμερικανικό Πεντάγωνο, ειδικότερα, έχει επίσημα υιοθετήσει ένα νέο στρατιωτικό δόγμα «δικτυοκεντρικού πολέμου», το οποίο αποσκοπεί στο να εξασφαλίσει «ανώτερη γνώση» (superior knowledge) και «πληροφοριακή κυριαρχία» (information dominance), σύμφωνα με το σύγγραμμα του Κένεθ Μπούρτζες (Kenneth J. Burgess) υπό τον τίτλο «Organizing for irregular warfare implications for the brigade combat team», το οποίο εκδόθηκε το 2007 από τη Μεταπτυχιακή Σχολή του Πολεμικού Ναυτικού των ΗΠΑ (Nаval Postgdaduate School). Ο σημερινός κόσμος μας, με τη διεθνή του διαδικτύωση και την ενσωμάτωση των επιμέρους κέντρων ισχύος μέσα σε πολύπλοκες ιεραρχικές σχέσεις και δομές αλληλεξάρτησης, παρουσιάζει σημαντικές αναλογίες με τον μεσαιωνικό κόσμο.

    Συγκεκριμένα, σήμερα, κατ’ αναλογία προς το μεσαιωνικό σύστημα της δουλοπαροικίας, εκδιπλώνεται μπροστά στα μάτια μας ένα σύστημα πολυεπίπεδης υποτέλειας, στο οποίο όμως δεν υπάρχει πλέον ένας ύπατος άρχοντας, όπως συνέβαινε στον Μεσαίωνα, ο οποίος να διαχειρίζεται άμεσα όλες τις υποθέσεις του πεδίου κυριαρχίας του. Οι ΗΠΑ έχουν κατανοήσει πλέον ότι είναι οικονομικά και φυσικά αδύνατο να διαχειρίζονται άμεσα τις επιμέρους υποθέσεις περίπου 200 κρατών, παρ’ ότι, στη δεκαετία του 1990, το αποπειράθηκαν, με παταγώδη αποτυχία. Γι’ αυτό ορισμένοι σύμμαχοι των ΗΠΑ, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη Γαλλία, συμπεριφέρονται με τρόπο που μοιάζει με τη διανομή τιμαρίων από τους φεουδάρχες.

Το κέντρο συντονισμού της υπεραυτοκρατορίας στην Ουάσινγκτον

    Σήμερα κυριαρχεί ένα σχέδιο εγκαθίδρυσης μιας υπεραυτοκρατορίας, και όχι μιας μοναδικής υπερδύναμης. Το μοντέλο της μιας μοναδικής υπερδύναμης, που αναδείχθηκε έπειτα από τη νίκη των ΗΠΑ στον Ψυχρό Πόλεμο, δεν ισχύει πλέον. Σήμερα, βάσει της αρχής της διαδικτύωσης, αναδύεται ένα σύνολο περιφερειακών αυτοκρατοριών -όπως αναφέραμε στην αρχή αυτού του άρθρου- τις οποίες οι ΗΠΑ επιχειρούν να διαδικτυώσουν και άρα να ενσωματώσουν μέσα σε μια υπεραυτοκρατορία σχεδιασμένη από την Ουάσινγκτον. Μέσα σε αυτό το υπεραυτοκρατορικό σύστημα οι ΗΠΑ θα κατέχουν την κεντρική θέση, όχι όμως με τη μορφή της μοναδικής παγκόσμιας υπερδύναμης, αλλά με τη μορφή του συντονιστικού κέντρου της υπεραυτοκρατορίας. Κατ’ επέκταση,  σύμφωνα με αυτό το μοντέλο, πλήρης κυριαρχία -υπό τη συμβατική πολιτική και στρατιωτική έννοια του όρου- θα υπάρχει μόνο για αυτούς οι οποίοι θα βρίσκονται στην κορυφή της παγκόσμιας πολιτικής πυραμίδας και όχι για τα υπόλοιπα έθνη και γενικά μέλη του παγκόσμιου συστήματος.

    Παράλληλα με αυτό το αμερικανικής έμπνευσης μοντέλο υπεραυτοκρατορίας αναδύεται και μια νέα μορφή δουλοπαρικιακής εξάρτησης και τιμαριωτικού συστήματος, για παράδειγμα στα πεδία της ενέργειας, της τεχνολογίας, της αγροτικής οικονομίας, κ.ο.κ.

 Έξυπνη δύναμη

    Για να εξασφαλίσουν και να κατοχυρώσουν τον ρόλο του συντονιστικού κέντρου της προαναφερθείσας υπεραυτοκρατορικής δομής οι ΗΠΑ ανέπτυξαν και εφαρμόζουν το δόγμα της «έξυπνης δύναμης» (smart power). Στο πλαίσιο αυτού του δόγματος οι ΗΠΑ αποφεύγουν πλέον την άμεση εμπλοκή τους σε έναν αριθμό διεθνών προβλημάτων, των οποίων την ευθύνη και το κόστος διαχείρισης αναθέτουν σε συμμάχους της Ουάσινγκτον. Έτσι, οι ΗΠΑ αποφεύγουν αυτό που έχει ονομαστεί «ιμπεριαλιστική υπερθέρμανση» (από το οποίο έπασχαν επί προεδρίας Μπους του πρεσβύτερου και του νεότερου και επί Μπιλ Κλίντον) και συγχρόνως δημιουργούν μια μορφή υπεραυτοκρατορικού συμβουλίου υπό την προεδρία των ΗΠΑ.

    Η ιδέα της «έξυπνης δύναμης» -για την οποία έχουμε ξαναγράψει σε αυτήν τη στήλη της εφημερίδας μας- αποτελεί εξέλιξη της ιδέας της «ήπιας δύναμης» (soft power), την οποία συνέλαβε και ανέπτυξε, τη δεκαετία του 1990, ο καθηγητής του Harvard University και πολιτικός Τζόζεφ Νάι (Joseph Nye), ο οποίος διετέλεσε πρόεδρος του Εθνικού Συμβουλίου Πληροφοριών (National Intelligence Council) των ΗΠΑ και αποτελεί επί πολλά χρόνια στενό συνεργάτη του Τζον Κέρι (John Kerry), που σήμερα είναι ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ. Σε αυτήν την ιδέα βασίστηκε και ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Νταβούτογλου για να αναπτύξει τη νεο-οθωμανική θεωρία του.

    Με λίγα λόγια, η κεντρική ιδέα του βιβλίου του Τζόζεφ Νάι με τίτλο «Ήπια Δύναμη» (Soft Power) είναι η εξής: μια αυτοκρατορία δεν μπορεί να συμπεριφέρεται σαν έθνος-κράτος, και ειδικότερα οι ΗΠΑ μπορούν να επιτύχουν τους σκοπούς τους στη διεθνή αρένα περισσότερο με τη συνεργασία και την ένταξη άλλων δυνάμεων στο αμερικανικό σχέδιο, παρά με τον καταναγκασμό. Πάνω από όλα, η ήπια δύναμη πρέπει να είναι γοητευτική, να κατακτάει συνειδήσεις –για παράδειγμα, να κάνει παρεμβάσεις με όρους «χρωματιστών επαναστάσεων», Αραβικής Άνοιξης και «φυτευτών» πλην λαοπρόβλητων ηγετών- και να καταφεύγει στη σκληρή δύναμη μόνο στις περιπτώσεις που δεν λειτουργεί η ήπια δύναμη. Αυτός ο τρόπος χρήσης της ήπιας και της σκληρής δύναμης συνιστά την έξυπνη δύναμη.